(Dân trí) - Không chỉ học sinh mà cả sinh viên thời nay đã quen với lối học bị động. Theo kết quả từ một nghiên cứu gần đây của PGS.TS Nguyễn Công Khanh trường ĐHSP Hà Nội cho thấy, có một tỉ lệ cao sinh viên (54,5%) không có hứng thú trong các bài giảng...

Có lẽ đây cũng chỉ là một phát hiện mới (bằng con số) về một điều mà chúng ta đã biết rất rõ từ lâu. Nói cách khác là chất lượng giáo dục hiện nay ở nước ta đang gặp nhiều vấn đề mà đó chỉ là một biểu hiện như phần nổi của cả tảng băng chìm. 

Đã có nhiều ý kiến để đi tìm câu trả lời VÌ SAO? Trong bài viết này tôi xin đưa ra một vài kinh nghiệm của bản thân đã thực hiện trong những năm gần đây.

Trước hết tôi hoàn toàn đồng tình với ý kiến của thầy Lê Trương Quang Dũng - phó hiệu trưởng Trường THPT Chơn Thành: “Phương pháp giảng dạy hiện tại, cách thức thi cử hiện nay và đặc biệt là học thêm, dạy thêm là những nguyên nhân dẫn đến tình trạng các em lười phát biểu. Đa phần trong việc dạy thêm, học thêm thầy cô đều “chạy trước” chương trình dẫn đến tình trạng khi học chính khóa thì các em nhàm chán không muốn nghe và tham gia vào bài giảng.” Theo tôi nghĩ nguyên nhân sâu xa của việc dạy thêm là mức lương của nhà giáo chưa đủ đảm bảo cho đời sống của họ.

Trong bài viết “Khủng hoảng giáo dục: Nguyên nhân và lối ra trước thách thức toàn cầu hoá” GS. Hoàng Tuỵ đã viết: “Ngay từ đầu đã bỏ qua kinh nghiệm muôn thuở “có thực mới vực được đạo”, trả lương cho thầy cô giáo dưới mức sống hợp lý, lấy cớ ngân sách eo hẹp (thật ra chỉ là sử dụng ngân sách không hợp lý), bỏ mặc các thầy cô “tự cứu” kiếm thêm thu nhập bằng mọi cách (dạy thêm, làm thêm, đến nỗi không hiếm giảng viên đại học dạy trên 30 giờ/tuần). Rốt cuộc phần thu nhập thêm đó cũng từ ngân sách hoặc tiền đóng góp của dân mà ra, nhưng cái giá phải trả cho cái nghịch lý lương/thu nhập đó là chất lượng giáo dục bị hy sinh, đạo lý xuống cấp, cần kiệm liêm chính mất dần, gây ra tình trạng hỗn loạn rất khó đảo ngược để lập lại trật tự, dân chủ, văn minh trong giáo dục.” Tôi có thể khẳng định nếu mức lương đủ sống thì chả mấy thầy cô giáo muốn dạy thêm làm gì.

Đó là nguyên nhân sâu xa, trách nhiệm đó thuộc về các nhà lãnh đạo và quản lý. Còn trong phạm vi trách nhiệm của một nhà giáo chúng ta làm được gì? Liệu ngồi đấy mà kêu thì tình hình có được cải thiện?

Tôi đã thực hiện khá nhiều cuộc phỏng vấn với câu hỏi: thầy/cô thấy SV bây giờ học hành thế nào? Thì câu trả lời của hầu hết các thầy cô giáo đều là: chúng nó bây giờ quá lười, quá thụ động, sống không có trách nhiệm, lý tưởng,… Còn câu trả lời mà trách nhiệm thuộc về người dạy thì hầu như tôi không nhận được. Chúng ta hãy xem xét một kết quả điều tra tại một trường phổ thông. Với câu hỏi “Khi gặp khó khăn trong học tập hay trong cuộc sống, các em có tìm đến thầy/cô để tâm sự hay xin lời khuyên không?”.

Kết quả chắc chắn sẽ gợi lên nhiều điều cần phải suy nghĩ về mối quan hệ thầy trò.

Ghi chú: Phần trả lời của giáo viên lớn hơn 100% do có người đánh dấu ở nhiều câu trả lời. 

Chúng ra hãy xem xét thêm một kết quả điều tra nữa. Với câu hỏi: khi gặp khó khăn về mặt tình cảm thì bạn chia sẻ với ai?

Câu trả lời của 5165 bạn trẻ là như sau:

Nhìn vào 2 kết quả trên chúng ta có thể khẳng định một điều: CÁC EM ĐANG BỊ BỎ RƠI.

Như vậy trách nhiệm chính thuộc về người lớn. Tuy nhiên khi các em lầm đường lạc lối thì chúng ta lại đổ lỗi cho xã hội. Việc đổ lỗi như thế là rất dễ dàng, tạo cảm giác vô can, nhưng nó cũng thật VÔ TRÁCH NHIỆM.

Bàn về Phương pháp giảng dạy tôi nhớ đến bài viết của một họa sỹ người Nhật làm tình nguyện viên giảng dạy cho một trường phổ thông ở tỉnh Bắc Giang đăng trên báo Sinh viên số 10 ra ngày 10/03/2007. Anh ta chia sẻ: ngày đầu tiên đến lớp anh liền ra đầu bài: các em hãy lấy giấy, bút màu ra và vẽ một bức tranh với chủ đề bất kỳ. Ngay sau đấy anh ta thấy các em bắt tay vào vẽ khá nhanh và đẹp. Ấn tượng đầu tiên trong đầu anh ấy là: khả năng về hội họa của học sinh Việt Nam là rất tốt. Tuy nhiên sau khi tìm hiểu kỹ hơn thì anh mới tá hỏa: Hầu hết học sinh chúng ta đều kê một bức tranh bên dưới tờ giấy và … tô lại. Quá ngạc nhiên anh quyết định tìm hiểu nguyên nhân tại sao lại có hiện tượng nhiều em lại hành động như thế. Sau thời gian tìm hiểu khá kỹ về nền giáo dục Việt Namanh kết luận: Việt Nam đang thực thi một nền giáo dục nguy hiểm đó là giáo dục sao chép.

Bài báo đó đã tác động rất mạnh tới tôi, từ đó tôi đã tiến  hành những bước đi mạnh mẽ hơn trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy.

Theo kết quả nghiên cứu và triển khai các hoạt động đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập tại châu Âu và bắc Mỹ trong những năm 90 của thế kỷ trước, người ta đã tổng kết được 3 tiêu chí quan trọng để đổi mới phương pháp dạy và học, đó là:

- Tiêu chí bao quát hàng đầu của việc dạy và học là dạy cách học.

- Phẩm chất cần phát huy mạnh mẽ là tính chủ động của người học.

- Công cụ cần khai thác triệt để là công nghệ thông tin.

Dựa trên những tổng kết trên tôi đã tiến hành thực hiện bám sát các tiêu chí đó. Đầu tiên tôi xây dựng và thống nhất sâu sắc với sinh viên hệ thống 3 quan điểm sau:Quan điểm thứ nhất: Thầy và trò cùng xây dựng kiến thức. Quan điểm này nói thì dễ nhưng thực hiện không hề đơn giản vì các em đã hình thành thói quen học bị động suốt thời phổ thông. Nhưng kết quả những lớp tôi giảng dạy đã có nhiều chuyển biến tích cực.

Quan điểm thứ hai: Sinh viên chỉ nên tin thầy một nửa. Đây là quan điểm của GS Hồ Ngọc Đại. Với quan điểm này người học sẽ phát huy rất tốt tư duy phê phán.

Quan điểm thứ ba: Không có câu trả lời sai. Đây là tinh thần của phương pháp tích cực hóa tư duy có tên là Não công (Brainstoming). Thực tế cho thấy người học rất hào hứng với quan điểm này bởi nó xóa tan được nỗi sợ hãi, xấu hổ khi trả lời sai. Tôi đã được một học sinh lớp 7 chia sẻ: lớp cháu cô giáo đưa ra quy định như sau: nếu cô hỏi mà không giơ tay phát biểu thì cô sẽ đánh vào ý thức còn nếu trả lời sai thì cô sẽ đánh về kiến thức. Tôi thực sự bàng hoàng và  hỏi lại: thế cháu chạy đằng nào? Bởi thực tế thì không phải bao giờ cũng có câu trả lời đúng. Nếu ta nhìn câu trả lời sai theo quan điểm tích cực thì chúng cũng rất có ích lợi bởi khi giáo viên phân tích rằng đó là câu trả lời sai thì các học sinh khác sẽ nhận ra đó là sai và lần sau đừng có vấp phải nữa. Vấn đề là giáo viên phải có thái độ ứng xử tích cực đối với câu trả lời sai của các em. Với quan điểm này giờ học của tôi vô cùng sôi nổi.

Dựa trên 3 quan điểm đó tôi thiết kế cấu trúc một bài giảng theo tỷ lệ: 1/3 + 1/3 + 1/3. Tức là 1/3 thời lượng là thuyết trình, 1/3 thời lượng là vấn đáp, 1/3 thời lượng là thực hành nhóm

Từ những bước thực hiện như trên đã có những kết quả tích cực sau:

Sau khi kết thúc môn học bao giờ tôi cũng phát phiếu đánh giá. Trong số 12 câu hỏi có một câu: Mức độ cảm giác trôi nhanh của tiết học với 5 mức đánh giá từ 1 đến 5 (1 là thấp nhất, 5 là cao nhất). Kết quả từ 1143 phiếu cho thấy như sau

\Như vậy sinh viên đánh giá rằng tiết học trôi qua khá nhanh, có nghĩa là họ hào hứng với môn học.

Điều đó còn thể hiện bằng chia sẻ của một sinh viên: đây là môn học đầu tiên học 2 tiết cuối mà không thấy đói (tiết cuối kết thúc lúc 12h).

Mới đây tôi có tham gia tư vấn về đổi mới phương pháp dạy và học cho một trường phổ thông. Ngoài những chuyên đề dành cho giáo viên tôi còn trực tiếp tham gia giảng dạy tại một số lớp. Sau khi học xong tiết đầu tiên có học sinh buột miệng: Ơ, hết giờ rồi à? Sao nhanh thế!

Những kết quả đó cho thấy chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi được tình hình.

Gần đây tôi có thực hiện một cuộc điều tra đối với sinh viên năm thứ 2 với câu hỏi:

Bạn hãy sắp xếp mức độ ưu tiên về sự mong đợi của sinh viên đối với giảng viên:

                                            Nội dung                         Mức ưu tiên

                                            a. Kiến thức                                   

                                            b. Thái độ

                                            c. Phương pháp

 Tôi hướng dẫn: Nội dung nào các em mong đợi nhất thì ghi số 1, rồi đến các ưu tiên tiếp theo 2,3.

Kết quả từ 248 phiếu như sau:

Sau đó tôi cho điểm: mỗi nội dung ở mức ưu tiên 1 tôi cho 3 điểm, mức ưu tiên 2 cho 2 điểm, mức ưu tiên 3 cho 1 điểm. Kết quả như sau:

Nhìn vào kết quả có thể nhận xét như sau: mức độ mong đợi về Kiến thức và Thái độ là ngang nhau nhưng mức độ mong đợi Phương pháp là vượt trội. Từ đó tôi đặt ra câu hỏi: vậy trong tổng thời gian các giáo viên chuẩn bị cho một tiết học thì bao nhiêu thời gian dành cho kiến thức, bao nhiêu thời gian dành cho thái độ, bao nhiêu thời gian ưu tiên cho phương pháp? Câu trả lời thì ai cũng biết: hầu hết chú ý đến kiến thức.

Rồi trong vấn đề đào tạo, bồi dưỡng giáo viên các nhà quản lý đã dành bao nhiêu phần trăm thời lượng cho việc đào tạo 3 nội dung này. Câu trả lời cũng không khó để đoán ra được.

Trên đây là những trăn trở, cách thức thực hiện và kết quả đạt được của bản thân tôi. Rất mong nhận được sự chia sẻ của những ai còn tâm huyết với giáo dục nước nhà.