Thoáng giật mình ngoảnh nhìn lại… đã 23 năm rời xa mái trường cũ: “Trường cấp III Vừa học Vừa làm Châu Thành”. Ngồi nhớ lại thuở ấy – một thời lắm gian khổ mà cũng nhiều kỷ niệm thật đáng nhớ:

      Đúng như cái tên trường, những cựu học sinh chúng tôi bây giờ, ngày ấy phải “Vừa học Vừa làm” – vừa đúng nghĩa, lại vừa chưa đúng nghĩa…Vì có nhiều lúc là “Vừa làm Vừa hoc” – “làm” nhiều hơn “học”, rồi có lúc phải nghỉ “học” để “làm” khi thời vụ tới: trồng mỳ, trồng khoai, tỉa đậu phộng…hàng hecta đất, rồi xoay sang làm cỏ, vun xới… tối mặt tối mày. Nhớ lại, tôi tự thương mình thì ít, mà thương các thầy, cô chủ nhiệm lớp thì nhiều, cứ rát hơi bỏng cổ la hét đám học trò “dài lưng tốn vải” làm thì nhác, chơi thì siêng. Thêm nữa, cứ phải canh chừng đám “đệ tam quái thần” này khi tỉa đậu phộng, lơ là một tý thế nào cũng thiếu hạt giống…”chúng nó” đã lén bốc cất vào túi quần dài, Để vừa chắc ăn, vừa đỡ mệt vì la hét, trường trộn thuốc DDT vào hạt giống, nhưng… thiếu vẫn hoàn thiếu…”lũ chúng nó” bất kể cả DDT. Mà quái lạ, chúng tôi chẳng ai bị làm sao. Giờ nghĩ lại cái “tao đoạn” ấy tôi vẫn chợn, tại bụng dạ chúng tôi tốt đến mức “miễn dịch” cả với DDT? Hay…tại DDT “dzởm”? hay để dọa chúng tôi trường chỉ trộn vôi hay bột phấn gì đó không chừng? Từng “câu hỏi lớn không lời đáp – cho đến bây giờ mặt vẫn chau”. Lũ chúng tôi rất thích đi tỉa đậu phộng, chứ trồng mỳ thì ghét lắm – vừa cực hơn, vừa chẳng có gì để…ăn! Tới mùa thu hoạch, cũng chỉ thích nhổ đậu phộng, chứ không thích nhổ mỳ: đậu phộng vừa thơm vừa bùi lại dễ “cất”, mỳ chỉ cần một củ thôi là ngán đến tận cổ…

      Nghĩ, những thế hệ học sinh hôm nay sướng thật: trường lớp lúc nào cũng khang trang, sạch đẹp… trường chúng tôi ngày ấy mái tranh vách đất: mái thì thợ làm, vách đất thì học sinh: ngào đất trộn rơm thành hồ trát, nhưng… nặng nhọc, lấm lem. Mái tranh vách đất nên chỉ hơn năm là “mái dột cột xiêu”. Tôi còn nhớ vào mùa mưa, rất nhiều buổi thầy trò phải túm tụm một góc… thậm chí có cái kèo mục gãy cứ toòng teng, lủng lẳng trên đầu mà đùa giỡn với sinh mạng của thầy, trò chúng tôi. Mùa nắng lại có cái khổ của mùa nắng: nền đất – vốn là đất thịt – khô, bụi cứ phần phật dưới bàn chân, chỉ cần đi mạnh chân, hay chạy nhảy là mù mịt…

      Không chỉ lao động vất vả, ngày ấy chiến tranh biên giới Tây Nam, chúng tôi còn phải lo tránh đạn pháo. Chung quanh bên ngoài các dãy phòng học là giao thông hào chữ chi sẵn sàng bởi đâu biết lúc nào giặc pháo kích! Trường tôi lúc ấy ngoài các dãy lớp mái tranh vách đất, còn một dãy bốn phòng xây (nhưng cũng  “xuống cấp” nhiều) dành cho nơi làm việc: văn phòng, thư viện, kho chứa..cũng bị đạn pháo sập 2 phòng. May là trong dịp nghỉ..

      Một thời… nhưng điều tôi cảm nhận rất rõ, trân trọng, lưu lại đến bây giờ là tình thầy trò thật gần gũi, ấm áp: chúng tôi đang ở cái tuổi “phá phách” nhưng thầy, cô luôn ân cần, độ lượng… cứ tưởng “qua mặt” được thầy, cô nhưng… nếu thầy, cô không dễ tha thứ, chắc có lẽ chúng tôi đã biết “thế nào là lễ độ”! Mỗi ngày một lớn, một trưởng thành mới thấy được cái thuở “trứng đòi khôn hơn vịt” dại khờ lại cứ tưởng mình khôn!

  … Tản mạn một vài kỷ niệm âu cũng là sự hoài vọng để tri ân, tri công. Kỷ niệm khó có thể nói hết. Công ơn thầy cô có gì sánh tày?...